- Trong lĩnh vực kiểm nghiệm thực phẩm, phương pháp ELISA (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay) là một trong những công cụ phân tích phổ biến và hiệu quả để phát hiện các chất gây dị ứng, độc tố vi nấm, dư lượng thuốc thú y, hormone tăng trưởng, hoặc thực phẩm biến đổi gen (GMO).

- Tuy nhiên, cách đọc kết quả xét nghiệm ELISA lại là bước quan trọng không kém việc thực hiện kỹ thuật, vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến độ tin cậy của đánh giá cuối cùng.

- Bài viết dưới đây sẽ hướng dẫn bạn đọc hiểu và phân tích kết quả xét nghiệm ELISA một cách chính xác và khoa học trong kiểm nghiệm thực phẩm.

1. Tổng quan về phương pháp ELISA trong kiểm nghiệm thực phẩm

ELISA là một phương pháp xét nghiệm miễn dịch dựa trên phản ứng kháng nguyên - kháng thể và sử dụng enzyme làm chất phát hiện. Có nhiều biến thể của kỹ thuật ELISA như:

- ELISA gián tiếp (Indirect ELISA)

- ELISA cạnh tranh (Competitive ELISA)

- ELISA sandwich (Sandwich ELISA)

* Trong kiểm nghiệm thực phẩm, phương pháp ELISA thường được sử dụng để:

- Phát hiện chất dị ứng thực phẩm (đậu phộng, đậu nành, gluten, sữa, trứng, hải sản…)

- Phát hiện độc tố vi nấm (aflatoxin, ochratoxin, Zearalenon…)

- Phát hiện dư lượng thuốc thú y (chloramphenicol, β-lactam…)

- Phát hiện GMO (thường phối hợp với PCR xác nhận sau đó)

2. Các bước chính trong xét nghiệm ELISA

Quy trình thực hiện ELISA thường bao gồm:

- Ủ mẫu trong giếng: chứa kháng thể hoặc kháng nguyên đặc hiệu.

- Rửa giếng: để loại bỏ các chất không liên kết.

- Thêm enzyme liên kết với kháng thể.

- Thêm chất tạo nền (substrate): tạo ra phản ứng màu (thường màu vàng hoặc xanh).

- Đọc kết quả bằng máy đo quang phổ (ELISA Reader): ở bước sóng đặc hiệu (thường là 450 nm).

3. Cách đọc kết quả xét nghiệm ELISA

Để đọc và diễn giải chính xác kết quả ELISA, cần tuân thủ một số nguyên tắc sau:

3.1. Đọc giá trị hấp thụ quang (OD – Optical Density)

- Máy đọc ELISA sẽ cho kết quả giá trị OD tương ứng với cường độ màu tạo ra bởi phản ứng enzyme. Giá trị này tỷ lệ thuận với nồng độ chất cần phát hiện trong mẫu.

* Ví dụ:

- OD cao ⇒ nồng độ chất phân tích cao.

- OD thấp hoặc gần bằng mẫu âm ⇒ âm tính hoặc nồng độ không đáng kể.

3.2. So sánh với mẫu chuẩn (Standard Curve)

- Với các bộ kit định lượng, cần xây dựng đường chuẩn dựa trên các mẫu chuẩn có nồng độ đã biết. Dựa vào đường chuẩn (được vẽ sẵn bằng phần mềm hoặc máy), người thực hiện nội suy để xác định nồng độ mẫu thực.

* Lưu ý:

- Đường chuẩn phải có hệ số tương quan (R²) > 0,98 để đảm bảo độ tin cậy.

- Mẫu có nồng độ ngoài giới hạn tuyến tính của đường chuẩn cần pha loãng và đo lại.

3.3. So sánh với giá trị ngưỡng (cut-off value)

Với các bộ kit định tính (positive/negative), nhà sản xuất sẽ cung cấp giá trị cut-off (giới hạn ngưỡng OD):

- Mẫu có OD ≥ cut-off: dương tính.

- Mẫu có OD < cut-off: âm tính.

Một số bộ kit còn cung cấp vùng "nghi ngờ" (gray zone), yêu cầu lặp lại hoặc kiểm tra bằng phương pháp khác như PCR để xác nhận.

4. Một số lưu ý khi đọc kết quả ELISA và diễn giải kết quả

- Lặp lại mẫu: để tăng độ tin cậy, mỗi mẫu nên chạy tối thiểu hai lần (replicates).

- Kiểm tra mẫu trắng (blank): Không có phản ứng → kiểm tra mức nền và loại trừ sai số máy.

- Kiểm tra độ lệch chuẩn giữa các replicates: Nếu quá lớn, kết quả có thể không đáng tin cậy.

- Lưu ý về điều kiện bảo quản kit: sai lệch trong bảo quản có thể làm enzyme giảm hoạt tính, ảnh hưởng kết quả.

- So sánh với các giới hạn của cơ quan quản lý: ví dụ, aflatoxin B1 trong thực phẩm không được vượt quá 5 µg/kg (theo quy định của EU hoặc Việt Nam).

Hiểu rõ cách đọc kết quả xét nghiệm ELISA không chỉ giúp kỹ thuật viên đưa ra đánh giá đúng về mẫu thực phẩm mà còn đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy trong kiểm nghiệm. Tùy thuộc vào mục tiêu kiểm tra (định tính hay định lượng), người thực hiện cần áp dụng đúng quy trình so sánh OD với đường chuẩn hoặc giá trị cut-off.

Việc sử dụng các bộ kit ELISA đạt chuẩn quốc tế, tuân thủ hướng dẫn sử dụng, và đánh giá kết quả trong bối cảnh quy định pháp lý hiện hành là chìa khóa để đảm bảo an toàn thực phẩm cho cộng đồng.

Nếu bạn cần hỗ trợ lựa chọn bộ kit ELISA phù hợp cho mục đích kiểm nghiệm dị ứng, độc tố vi nấm hay dư lượng kháng sinh trong thực phẩm, đừng ngần ngại liên hệ với chúng tôi – chuyên cung cấp giải pháp xét nghiệm thực phẩm toàn diện và chính xác.

* Tham khảo thêm bài viết ELISA cạnh tranh: nguyên lý và ứng dụng